دکتر یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی در کنفرانس بین‌المللی مطالعات اسلامی، آموزش، علوم و تحول اجتماعی (SICIESST 2026)، نسبت به پیامدهای حکمرانی داده‌ها، هدایت پنهان انتخاب‌های انسانی و خطر تضعیف تفکر مستقل در عصر هوش مصنوعی هشدار داد.
این کنفرانس بین‌المللی با حضور سخنرانان و پژوهشگرانی از کشورهای مختلف از جمله آفریقا، افغانستان، مالزی و ایران، در روزهای ۳۱ اکتبر و اول نوامبر ۲۰۲۶ به میزبانی دانشگاه اسلامی دولتی شیخ علی حسن احمد الداری (UIN Syekh Ali Hasan Ahmad Addary) در شهر پادانگ‌سیدیمپوان اندونزی برگزار شد.
محور اصلی این رویداد علمی «پیشبرد دانش و تمدن بشری در عصر هوش مصنوعی؛ تلفیق ارزش‌های اسلامی، نوآوری فراگیر و آینده‌های پایدار» بود.
دستاوردهای علمی ایران؛ ثمره ایمان، خودباوری و تلاش دانشمندان
دکتر جهانگیری در بخش نخست سخنرانی خود به تحولات علمی جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی پرداخت و پیشرفت‌های کشور در حوزه‌های علوم انسانی، علوم فنی و مهندسی، پزشکی و فناوری‌های نوین را تشریح کرد.
وی تأکید کرد که این دستاوردها را نباید صرفاً محصول توسعه زیرساخت‌های علمی و فناوری دانست، بلکه ایمان، خودباوری ملی، اراده برای استقلال علمی و تلاش مستمر دانشمندان ایرانی از عوامل بنیادین این پیشرفت‌ها بوده‌اند.
وی با اشاره به ظرفیت‌های علمی جمهوری اسلامی ایران، بر ضرورت شناخت واقع‌بینانه تحولات علمی کشور و معرفی آن به جامعه دانشگاهی بین‌المللی تأکید کرد.
نقش زنان ایرانی در تولید علم و آموزش عالی
رایزن فرهنگی ایران در اندونزی در بخش دیگری از سخنان خود به حضور توانمند زنان ایرانی در عرصه‌های علمی، دانشگاهی و پژوهشی پرداخت و نقش آنان را در توسعه آموزش عالی و تولید دانش در جمهوری اسلامی ایران برجسته ساخت.
وی با اشاره به مشارکت گسترده زنان در دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور اظهار داشت که تصویر ارائه‌شده از زنان ایرانی در برخی رسانه‌های بین‌المللی با واقعیت حضور فعال آنان در عرصه‌های علمی و اجتماعی فاصله دارد.
دکتر جهانگیری با انتقاد از رویکرد رسانه‌های امپریالیستی در بازنمایی ایران تأکید کرد که این رسانه‌ها تمایلی به نمایش چهره واقعی ایران و دستاوردهای علمی و اجتماعی زنان ایرانی ندارند.
معرفی ظرفیت‌های علمی و فناورانه ایران در حوزه هوش مصنوعی
دکتر جهانگیری با توجه به موضوع اصلی کنفرانس، به معرفی ظرفیت‌های علمی، مراکز پژوهشی و تولیدات دانش‌بنیان جمهوری اسلامی ایران در حوزه هوش مصنوعی پرداخت و بر ضرورت توسعه همکاری‌های علمی میان کشورهای اسلامی در فناوری‌های نوظهور تأکید کرد.
وی هوش مصنوعی را یکی از مهم‌ترین تحولات علمی و تمدنی دوران معاصر دانست که افزون بر تسهیل فعالیت‌های پژوهشی، افزایش سرعت پردازش اطلاعات و تحول در عرصه‌های مختلف زندگی، چالش‌های عمیق فلسفی، اخلاقی و اجتماعی نیز به همراه دارد.
وی تأکید کرد که اندیشمندان مسلمان نباید صرفاً مصرف‌کننده فناوری‌های جدید باشند، بلکه لازم است در تحلیل مبانی معرفتی، پیامدهای اخلاقی و الگوهای حکمرانی این فناوری‌ها نیز نقش‌آفرینی کنند.
حکمرانی داده‌ها؛ تهدیدی برای استقلال کشورها
یکی از محورهای مهم سخنرانی دکتر جهانگیری، مسئله حکمرانی داده‌ها در عصر هوش مصنوعی بود.
وی با اشاره به اینکه سامانه‌های هوش مصنوعی در کنار ارائه خدمات و تسهیل امور روزمره، حجم عظیمی از داده‌های مربوط به زندگی انسان‌ها را گردآوری و پردازش می‌کنند، اظهار داشت: امروز داده‌های مربوط به اقتصاد، سبک زندگی، پوشاک، سلامت جسمی و روانی، رفتارهای فردی و حتی انتخاب‌های روزمره انسان‌ها به منابعی راهبردی تبدیل شده‌اند. تمرکز این ابرداده‌ها در اختیار قدرت‌های بزرگ می‌تواند در آینده استقلال تصمیم‌گیری و حکمرانی عادلانه کشورهای مستقل را با تهدید مواجه سازد.
وی هشدار داد که سلطه بر داده‌ها ممکن است به شکل جدیدی از سلطه بر جوامع تبدیل شود؛ سلطه‌ای که برخلاف اشکال سنتی قدرت، الزاماً از طریق ابزارهای نظامی یا سیاسی اعمال نمی‌شود، بلکه می‌تواند از مسیر کنترل اطلاعات، شناخت رفتارهای انسانی و تأثیرگذاری بر فرایندهای تصمیم‌گیری تحقق یابد.
هوش مصنوعی و پارادوکس آزادی انتخاب
دکتر جهانگیری در ادامه به یکی از چالش‌های بنیادین فلسفی هوش مصنوعی اشاره کرد و آن را «پارادوکس آزادی انتخاب در عصر الگوریتم‌ها» دانست.
وی توضیح داد که هوش مصنوعی در ظاهر گزینه‌های متنوعی را در اختیار انسان قرار می‌دهد و احساس آزادی انتخاب را افزایش می‌دهد، اما در واقع الگوریتم‌ها می‌توانند با شناخت ترجیحات، علایق و رفتارهای کاربران، مسیر انتخاب‌های آنان را هدایت کنند.
وی تأکید کرد: چالش هوش مصنوعی تنها این نیست که چه محتوایی را برای تصمیم‌گیری در اختیار ما قرار می‌دهد؛ مسئله عمیق‌تر آن است که هوش مصنوعی می‌تواند در فرایند تصمیم‌گیری و حتی در شکل‌گیری اصل تصمیم ما نقش داشته باشد.
به گفته وی، این وضعیت پرسش‌های مهمی درباره استقلال اراده، اختیار انسانی، آزادی و مسئولیت اخلاقی مطرح می‌کند که باید مورد توجه فیلسوفان، متکلمان و اندیشمندان مسلمان قرار گیرد.
تمایز علم حصولی و علم حضوری؛ مرز معرفتی هوش مصنوعی
بخش دیگری از سخنرانی دکتر جهانگیری به بررسی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های معرفت‌شناختی هوش مصنوعی اختصاص داشت.
وی با بهره‌گیری از میراث فلسفه اسلامی، به تمایز میان «علم حصولی» و «علم حضوری» پرداخت و توضیح داد که هوش مصنوعی در تحلیل داده‌ها، پردازش مفاهیم، بررسی متون و پژوهش‌های مبتنی بر اطلاعات و واژگان می‌تواند توانمندی‌های چشمگیری داشته باشد. بااین‌حال، وی تأکید کرد که نمی‌توان این قابلیت‌ها را معادل تمامی ساحت‌های معرفت انسانی دانست.
دکتر جهانگیری با اشاره به جایگاه علم حضوری در فلسفه اسلامی، به‌ویژه در حکمت اشراق سهروردی، اظهار داشت که معرفت انسانی تنها به پردازش داده‌ها و استدلال‌های مفهومی محدود نمی‌شود، بلکه ساحت‌هایی از آگاهی و شهود درونی نیز وجود دارد که در چارچوب فلسفه اسلامی، از سنخ مواجهه بی‌واسطه با حقیقت‌اند.
وی خاطرنشان کرد که هوش مصنوعی، به‌رغم توانایی گسترده در پردازش اطلاعات، نمی‌تواند جایگزین تجربه زیسته و شهود حضوری انسان شود.
از خوارزمی تا سهروردی و علامه طباطبایی؛ هوش مصنوعی و خطر انسداد تفکر
دکتر جهانگیری در بخش پایانی سخنرانی خود با اشاره به میراث علمی و فلسفی تمدن اسلامی، از شخصیت‌هایی همچون محمد بن موسی خوارزمی، شهاب‌الدین سهروردی، ملاصدرا، شهید سید محمدباقر صدر و علامه طباطبایی نام برد.
وی تأکید کرد که اهمیت این اندیشمندان صرفاً در گردآوری اطلاعات یا بازتولید دانش پیشینیان نبود، بلکه آنان با تفکر خلاق، طرح پرسش‌های بنیادین و گشودن افق‌های تازه معرفتی توانستند مرزهای دانش را جابه‌جا کنند.
وی با تفکیک میان «پردازش اطلاعات» و «تفکر اصیل» هشدار داد که وابستگی افراطی به هوش مصنوعی ممکن است به تدریج توانایی انسان در پرسشگری مستقل، خلاقیت معرفتی و تولید اندیشه‌های نو را تضعیف کند.
به باور وی، یکی از جدی‌ترین تهدیدهای آینده آن است که انسان‌ها به جای اندیشیدن، صرفاً به بازتولید پاسخ‌های آماده و الگوهای رایج در سامانه‌های هوشمند عادت کنند.
دکتر جهانگیری تأکید کرد که تمدن اسلامی در طول تاریخ، تنها با انتقال و انباشت دانش پیشرفت نکرده است، بلکه با ظهور متفکرانی توانسته است افق‌های جدیدی در معرفت، فلسفه، الهیات و علوم بگشاید.
وی خاطرنشان کرد که اگر نظام‌های آموزشی و پژوهشی در عصر هوش مصنوعی به پرورش مهارت‌های استفاده از فناوری محدود شوند و از تربیت متفکران مستقل غفلت کنند، این خطر وجود دارد که پیشرفت فناوری با نوعی رکود در تفکر اصیل انسانی همراه شود.
ضرورت نقش‌آفرینی اندیشمندان مسلمان در آینده هوش مصنوعی
دکتر جهانگیری در جمع‌بندی مباحث خود بر ضرورت مواجهه فعال، انتقادی و تمدنی جهان اسلام با هوش مصنوعی تأکید کرد.
وی خاطرنشان ساخت که بهره‌گیری از فرصت‌های علمی و فناورانه هوش مصنوعی باید با صیانت از استقلال فکری، آزادی انتخاب، عدالت در حکمرانی داده‌ها و حفظ جایگاه معرفتی انسان همراه باشد.
به اعتقاد وی، آینده جهان اسلام در عصر هوش مصنوعی تنها به میزان دسترسی به فناوری‌های پیشرفته وابسته نیست، بلکه به توانایی اندیشمندان مسلمان در تولید نظریه، نقد مبانی فلسفی فناوری و ارائه الگوهای اخلاقی و انسانی برای حکمرانی آن نیز بستگی خواهد داشت.
این سخنرانی با پیوند دادن دستاوردهای علمی جمهوری اسلامی ایران، میراث فلسفی تمدن اسلامی و چالش‌های نوظهور هوش مصنوعی، بر ضرورت گذار از مصرف‌کنندگی فناوری به نقش‌آفرینی معرفتی و تمدنی در جهان معاصر تأکید داشت.
نظر شما